Als je Ancona bezoekt, draait het vaak om de haven, de zee en het verrassend authentieke stadsgevoel. Maar wil je in korte tijd echt snappen hoe oud en internationaal deze plek is, stap dan de kerk Santa Maria della Piazza in Ancona binnen. Dit is een romaanse kerk in de oude havenwijk, gebouwd boven een veel oudere vroegchristelijke basiliek. Je kijkt dus niet alleen naar mooie stenen, maar letterlijk naar lagen geschiedenis, met mozaieken die je door glas in de vloer kunt zien.
Santa Maria della Piazza is bovendien zo’n plek die heerlijk werkt voor Nederlandse reizigers: compact, niet overdreven druk, goed te combineren met een stadswandeling en vol details die je meteen “Italiaans, maar ook een beetje oosters” laten denken. En dat klopt, want Ancona was eeuwenlang een stad die naar de Adriatische wereld keek.
Kerk Santa Maria della Piazza Ancona: waarom je hier naartoe wil
Je komt hier voor drie dingen. Eerst: de romaanse façade met haar rij bogen en bijzondere reliëfs. Daarna: de Byzantijnse invloeden, die je in Ancona verrassend vaak tegenkomt, maar hier heel duidelijk ziet. En tot slot: de archeologische laag onder de kerk, met mozaieken uit de late oudheid. Zelfs als je normaal niet “van kerken” bent, is dit een bezoek dat snel blijft hangen, juist omdat het zoveel vertelt in zo’n kleine ruimte.
Tip om het leuk te houden: kijk niet alsof je een checklist moet afwerken. Kies 5 minuten voor de façade, 10 minuten binnen, en nog eens 5 minuten voor de mozaieken en details. Klaar. Je hebt dan al een topbezoek te pakken.
Waar ligt de kerk en hoe kom je er?
Santa Maria della Piazza ligt aan Piazza Santa Maria, in het historische rione Porto van Ancona, niet ver van de havenzone. Dat maakt het makkelijk te combineren met een wandeling richting de waterkant, de oude straten van het centrum en andere monumenten in de buurt.
Kom je te voet? Dan is dit een ideale “tussenstop” tijdens het slenteren. Kom je met de bus of auto? Parkeer liever net buiten de smalste straten en loop het laatste stuk. In Italiaanse havensteden is dat meestal het meest ontspannen.
Een korte geschiedenis in lagen
De kerk die je vandaag ziet, werd gebouwd en uitgebreid tussen de 11e en 13e eeuw en geldt als een van de belangrijkste romaanse monumenten van Ancona. Maar het verhaal begint veel eerder. Onder de huidige kerk liggen resten van een vroegchristelijke basiliek, met mozaieken die doorgaans in de 4e en 6e eeuw worden gedateerd. Met andere woorden: je staat hier op een plek waar mensen al heel lang samenkomen.
De kerk had in de loop van de tijd ook andere namen. Een oude benaming is Santa Maria del Canneto, verwijzend naar riet en moerassige vegetatie die vroeger bij het havengebied hoorde. Later werd ook de naam Santa Maria del Mercato gebruikt, omdat het plein ervoor verbonden was met marktactiviteiten. Dat zegt veel over de functie van de plek: religie en dagelijks leven zaten hier altijd dicht op elkaar.
De façade: romaanse ritme en een duidelijke oosterse knipoog
Voordat je naar binnen gaat, blijf even buiten staan. De onderste zone van de façade is typisch romaans met een reeks blinde boogjes (arcatelle), die de muur een ritmische, bijna muzikale structuur geven. Het is precies zo’n gevel waar je ogen vanzelf van links naar rechts gaan, alsof je een patroon leest.
In het midden zit een element dat meteen opvalt: een Byzantijns bas-reliëf met de Maagd als orante (biddende houding), afkomstig uit de oostelijke wereld. Daarnaast worden ook andere Byzantijnse reliëfs genoemd, waaronder een met de aartsengel Gabriel en een met een pauw. Dat soort details voelt in Ancona heel logisch: dit was een Adriatische stad met contacten, handel en invloeden van overzee.
Leuk detail: de façade wordt verbonden aan Magister Philippus, die in een inscriptie wordt genoemd en de façade rond 1210 haar definitieve vorm zou hebben gegeven. Je hoeft die naam niet te onthouden, maar het idee is leuk: dit is geen anonieme muur, dit is het werk van mensen met reputatie.
Waarom de bovenkant er anders uitziet
Als je goed kijkt, zie je dat de bovenste zone minder “middeleeuws steen” aanvoelt. Dat heeft een reden: de bovenkant van de façade stortte in door een aardbeving in 1690 en werd later in baksteen herbouwd, met een grote rechthoekige opening. Daardoor krijg je vandaag een gevel met twee gezichten: beneden romaans en rijk, boven eenvoudiger en later.
Binnen: sober, helder en typisch romaans
Eenmaal binnen merk je meteen het romaanse karakter: een basilicale opzet met drie beuken en een relatief sobere, heldere ruimtewerking. De kerk is meerdere keren gerestaureerd, waarbij men in de 20e eeuw bewust heeft geprobeerd om de romaanse uitstraling terug te brengen. Daardoor voelt het interieur niet overdadig barok, maar juist rustig en “steenachtig”.
Wat fijn is aan deze soberheid: je aandacht gaat automatisch naar structuur, licht en details. Kijk naar de pijlers, de bogen en hoe de ruimte naar het koor toe beweegt. Dit is architectuur die niet probeert te imponeren met goud, maar met proporties.
De verrassing onder je voeten: mozaieken en een vroegchristelijke basiliek
Een van de meest bijzondere dingen aan Santa Maria della Piazza is dat je onder de huidige kerk resten kunt zien van de oudere basiliek. Er zijn delen waar de vloer van glas is, zodat je de mozaieken eronder kunt bekijken. Die mozaieken worden doorgaans in twee fases geplaatst: een oudere laag (4e eeuw) en een latere laag (6e eeuw), met rijke motieven en symboliek.
Je hoeft niet alles te begrijpen om het mooi te vinden. Mozaiek werkt direct: kleur, ritme, patronen. En het besef dat dit hier al lag toen de rest van Europa nog vooral uit kleine nederzettingen bestond, maakt het moment extra sterk.
Soms is ook toegang tot het ondergrondse deel mogelijk via trappen, afhankelijk van openstelling en organisatie. Als dat kan tijdens jouw bezoek, is het absoluut de moeite waard. Zo niet, dan geven de glaspartijen in de vloer je al een prachtig inkijkje.
De beste manier om te kijken (zonder kunstgeschiedenisstress)
Als je jezelf snel overweldigd voelt door details, gebruik dan deze simpele aanpak:
1) Buiten: zoek de boogjes, de reliëfs en het verschil tussen steen en baksteen.
2) Binnen: kijk eerst naar de ruimte als geheel, pas daarna naar losse elementen.
3) Mozaieken: kies 1 stukje patroon en volg het met je ogen. Zo “lees” je het mozaiek als een ontwerp.
4) Denk aan Ancona: havenstad, contacten, overzeese invloeden. Dan vallen de Byzantijnse hints ineens op hun plek.
Praktische tips: openingstijden en gedrag in de kerk
Santa Maria della Piazza is een actieve kerk. Dat betekent dat openingstijden kunnen variëren door vieringen, seizoenen of praktische organisatie. Vaak is de kerk op veel dagen open in blokken (bijvoorbeeld rond de late ochtend en later in de middag). Mijn tip: plan dit bezoek niet als je allerlaatste stop van de dag, maar als iets waar je wat flexibiliteit hebt.
Verder werkt dit altijd:
Kleding: respectvol is de veilige keuze (schouders en bovenbenen bedekt als je twijfelt).
Foto’s: meestal oké zonder flits, maar kijk even naar bordjes en respecteer rust.
Rust: dit is een plek waar stilte deel van de ervaring is. Fluistertoon is perfect.
Beste moment om te gaan
Wil je de kerk op haar mooist zien? Ga dan ’s Morgens voor rustig licht en minder drukte, of later op de dag wanneer de stad net wat zachter wordt. In de zomermaanden is dit ook een fijne “koele pauze” tussen wandelen door het centrum en een stop aan het water.
Combineer Santa Maria della Piazza met deze Ancona-stops
Omdat je in de havenwijk zit, zijn combinaties makkelijk:
1) Wandeling richting de waterkant: na de kerk voelt een stukje zee meteen logischer. Je hebt de geschiedenis gezien van een stad die altijd aan de Adriatische wereld hing.
2) Centrum slenteren: neem de smalle straten mee en let op hoe het havengevoel geleidelijk overgaat in stadsleven.
3) Nog een kerk of uitzichtpunt: Ancona heeft meerdere plekken met panorama. Santa Maria della Piazza geeft je de “basislaag”, daarna kun je naar boven voor het uitzicht.
Waarom deze kerk je bijblijft
De kerk Santa Maria della Piazza in Ancona is geen plek die je bezoekt omdat het “de grootste” of “de beroemdste” is. Je bezoekt haar omdat ze eerlijk en rijk is tegelijk. Een romaanse façade met oosterse sporen. Een rustig interieur dat je laat ademen. En mozaieken onder je voeten die je eraan herinneren hoeveel eeuwen hier al voorbij zijn gegaan.
Als je na je bezoek weer op het plein staat, kijk je anders naar Ancona. Niet alleen als havenstad, maar als stad met diepe wortels en een blik naar buiten. En dat is precies het soort ontdekking waar je reis beter van wordt.