Als je aan Pisa denkt, zie je meteen de Scheve Toren voor je. Maar wil je de stad echt begrijpen, dan stap je ook even een andere wereld in: Nationaal Museum San Matteo in Pisa. Geen massa’s selfie-sticks, wel een kloosterachtige stilte, baksteen, een binnenhof en kunst die je langzaam naar je toe laat komen.
Dit museum zit in een oud kloostercomplex aan de Arno, en bewaart een van de belangrijkste collecties Pisanese kunst uit de middeleeuwen en vroege renaissance. Denk aan geschilderde kruisen, gouden altaarstukken, marmeren Madonnas en keramiek die ooit letterlijk in kerkmuren zat. Klinkt niche? Wacht maar tot je binnen bent.
Nationaal Museum San Matteo in Pisa: waarom juist dit museum?
Pisa was eeuwenlang een maritieme republiek met contacten rond de hele Middellandse Zee. Die mix van invloeden zie je in de kunst: soms Byzantijns streng, soms verrassend expressief, soms met patronen die je eerder in het zuiden of in de islamitische wereld verwacht. In San Matteo kun je dat allemaal naast elkaar bekijken, zonder dat je van zaal naar zaal wordt geduwd.
Het is ook een perfecte afwisseling op de bekende highlights. Na Piazza dei Miracoli voelt dit museum als een goed bewaard geheim: je vertraagt vanzelf, je gaat beter kijken, en ineens wordt Pisa meer dan alleen die ene toren.
Waar ligt het museum en wat voor gebouw stap je binnen?
Je vindt het museum in Piazza San Matteo in Soarta, vlak bij de Arno. Het complex was ooit een benedictijns vrouwenklooster dat al in de middeleeuwen bestond. Vandaag wandel je er door ruimtes waar je nog steeds die kloostersfeer voelt: koele muren, een rustig ritme en een binnenplaats waar het licht zacht binnenvalt.
Leuk detail: het gebouw heeft door de eeuwen heen meerdere levens gehad. In de moderne tijd werd het zelfs gebruikt als stadsgevangenis, voordat het na de Tweede Wereldoorlog werd gerestaureerd en een museumfunctie kreeg. Dat contrast maakt je bezoek extra interessant: achter een rustige gevel schuilt een behoorlijk intens verleden.
Hoe je het museum het beste beleeft: kijk met een simpele “kijkwijzer”
Middeleeuwse kunst kan in het begin een beetje “ver weg” voelen, zeker als je vooral moderne musea gewend bent. Daarom werkt een eenvoudige aanpak het best: kijk eerst naar vorm (hout, goud, marmer), dan naar emotie (rust, pijn, troost), en pas daarna naar de details. Je merkt vanzelf dat die details overal zitten: handen, blikken, vouwen in stof, kleine heiligen in hoekjes.
Neem ook de tijd voor de overgangen tussen stijlen. In Pisa zie je heel mooi hoe beelden en schilderingen van streng en symbolisch langzaam menselijker worden. Je hoeft er geen kunsthistoricus voor te zijn, je ogen doen het werk.
De zaal met geschilderde kruisen: rauw, menselijk en typisch Pisa
Een van de bekendste onderdelen van het museum is de verzameling croci dipinte, geschilderde kruisen op hout. Ze hingen vroeger in kerken, hoog boven het altaar, zodat iedereen ze kon zien. Hier sta je er ineens dichtbij en dat is best indrukwekkend, want de expressie is vaak direct en ongefilterd.
Let op het verschil tussen Christus als triomferende figuur en Christus als lijdende mens. In Pisa zie je hoe die verandering in beeldtaal zich doorzet, met meer aandacht voor het lichaam, het gezicht en het verhaal. Een beroemd topstuk is het Crocifisso di San Ranierino van Giunta Pisano, dat vaak wordt genoemd als een mijlpaal in die emotionele omslag.
Gouden altaarstukken en grote namen: Simone Martini en de Trecento
Als je van schilderkunst houdt, kun je hier je hart ophalen aan panelen met goudfond en rijke kleuren. Een echte blikvanger is het grote polyptiek van Simone Martini, gemaakt voor de kerk van Santa Caterina d’Alessandria. Je merkt hoe verfijnd de lijnen zijn, hoe zorgvuldig de gezichten zijn opgebouwd en hoe het goud niet “bling” is, maar licht en symboliek.
In dezelfde sfeer ontdek je ook hoe Pisa, Siena en Florence elkaar beïnvloedden. Soms zie je Sienese elegantie, soms juist Florentijnse stevigheid. Het mooie is: in San Matteo staat het niet als losse “grote namen”, maar als een verhaal van een stad die kunst gebruikte om identiteit te tonen.
Beeldhouwkunst: van Pisano tot Donatello, met Pisa als schakel
Pisa is ook een beeldhouwstad, en dat voel je in San Matteo. Je komt werken tegen die verbonden zijn aan grote Pisanese ateliers en aan de kunst rond de kathedraal en belangrijke stadskerken. Denk aan een wereld waarin marmer en steen bijna net zo “sprekend” worden als verf.
Hier duiken ook namen op die je misschien kent van andere plekken in Toscane, zoals Nicola Pisano en Giovanni Pisano, en later Andrea en Nino Pisano. En dan is er nog een bijzonder werk van Donatello: een reliquiarybuste van San Rossore, die laat zien hoe vroegrenaissancistische portretkunst ineens heel menselijk kan worden.
Keramiek met een Mediterrane twist: schalen die ooit in kerkmuren zaten
Een van de meest verrassende onderdelen van het museum is de collectie middeleeuwse keramiek, waaronder veel stukken met een islamitische oorsprong. In Pisa werden keramische schalen en borden vroeger soms als decoratie in de buitenmuren van kerken verwerkt, een soort glanzende accenten die het metselwerk tot leven brachten.
In San Matteo zie je daarvan een grote verzameling terug. Het is een prachtig bewijs van handelsroutes en culturele uitwisseling: niet alleen ideeën reisden, maar ook objecten, glazuren, patronen en technieken. Kijk naar het licht op het glazuur en je snapt meteen waarom men die schalen zo opvallend wilde plaatsen.
Praktische informatie: openingstijden, tickets en slimme keuzes
In de praktijk is dit een museum dat je makkelijk in je dag past. Meestal is het open van dinsdag tot en met zaterdag van 09:00 tot 19:00, met een laatste toegang rond 18:30. Op zondag en feestdagen is het vaak open van 09:00 tot 13:30, met laatste toegang rond 13:00. Maandag is het doorgaans gesloten.
Wat tickets betreft is het overzichtelijk: een standaard entree ligt vaak rond € 5,00, met een gereduceerd tarief rond € 2,00. Er bestaan ook combitickets, bijvoorbeeld met Museo Nazionale di Palazzo Reale, en er is een ticketoptie waarmee je meerdere nationale musea in Pisa binnen een aantal dagen kunt bezoeken. Check vlak voor je bezoek altijd even de actuele voorwaarden, want regelingen kunnen veranderen.
Hoe lang heb je nodig en wanneer ga je het liefst?
Reken voor een relaxed bezoek op 1,5 tot 2 uur. Ben je echt een liefhebber van middeleeuwse kunst, dan kun je er makkelijk langer rondlopen, zeker bij de kruisen en de altaarstukken. Het museum leent zich ook goed voor een regenmoment, omdat je binnen toch een complete “Pisa-geschiedenis” meepakt.
Mijn tip: ga ’s Morgens, als je hoofd nog fris is, of juist vroeg in de namiddag wanneer de stad buiten drukker wordt. Het contrast tussen het levendige Pisa en de stilte van het museum werkt heerlijk.
Combineer het met Pisa in 1 dag, zonder stress
Een fijne dagindeling is simpel. Begin bij Piazza dei Miracoli voor de kathedraalzone, loop daarna terug richting centrum, lunch ergens rond de Lungarni en plan Nationaal Museum San Matteo in Pisa als rustig tweede hoofdstuk. Je krijgt dan zowel het iconische Pisa als het minder bekende, diepere Pisa mee.
Na het museum kun je nog even langs de Arno wandelen. Zeker tegen de late middag heeft het water dat zachte Toscaanse licht waar je automatisch langzamer van gaat lopen. En eerlijk: het is ook gewoon fijn om even niet in een rij te staan.
Met kinderen of als je “niet zo van musea” bent
Ook dan kan San Matteo verrassend goed werken, juist omdat er veel te “spotten” valt. Maak er een zoekspel van: wie ziet de meeste dieren in kapitelen en reliëfs? Wie vindt het meest opvallende patroon in het keramiek? En welk gezicht op een paneel kijkt het strengst, het liefst of het meest verveeld?
Er zijn bovendien vaak materialen of suggesties om jongere bezoekers te helpen kijken, en het museum organiseert geregeld rondleidingen of activiteiten op bepaalde dagen. Als je met kinderen reist, is het slim om bij aankomst even te vragen wat er op dat moment beschikbaar is.
Waarom je dit museum meeneemt: Pisa wordt er rijker van
San Matteo is geen museum waar je “even snel doorheen rent”. Het is een plek waar je Pisa als handelsstad, gelovige stad, kunststad en werkstad tegelijk ziet. Je kijkt niet alleen naar mooie objecten, je kijkt naar een netwerk van contacten, ambachten en ideeën dat eeuwenlang rond de Arno samenkwam.
En dat is precies waarom dit bezoek zo de moeite waard is. Je gaat naar buiten met het gevoel dat je Pisa niet alleen hebt gezien, maar ook een beetje hebt begrepen. Inclusief de stilte van een kloostergang, de glans van een oud glazuur en de intensiteit van een geschilderd kruis dat nog steeds iets met je doet.