De Casa del Mutilato di Pordenone staat aan Piazza XX Settembre, midden in het historische hart. Het is een strak, monumentaal gebouw uit de jaren ’30, ontworpen voor de vereniging van oorlogsinvaliden.
Je ziet hier rationalistische lijnen, een krachtige gevel en een grote Latijnse spreuk die het geheel een bijna civiele sacraliteit geeft.
Waar ligt het en hoe voelt de plek?
Je vindt de Casa del Mutilato aan de rand van de grote stadsruimte van Piazza XX Settembre, op loopafstand van winkels en cafés. Vlakbij ligt het Giardino di Piazzale Ellero met het Monumento ai Caduti, waardoor de hele zone een herinneringslandschap vormt. Het plein is vlak en ruim, ideaal om de gevel in zijn geheel te bekijken.
Casa del Mutilato di Pordenone: wat zie je?
De compositie is tripartiet: een atrium, een monumentale trap in de as en daarachter een grote zaal op de bovenverdieping die in de tijd tot circa 500 personen kon ontvangen. De voorgevel had oorspronkelijk een bekleding in groen Alpenmarmer die het zwart-witvolume kleur en diepte gaf; bij latere restauraties is die bekleding verwijderd, waardoor de toon vandaag soberder oogt.
Op de gevel lees je in grote marmeren letters een citaat uit Vergilius’ Aeneis (boek V): “Quo fata trahunt retrahuntque sequamur, quicquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est”.
Vrij vertaald: ga waar het lot je drijft en draag wat komt. De letters zijn groot en hoog aangebracht; ze maken van woorden letterlijk architectonisch materiaal.
Een korte, heldere geschiedenis
Het project kwam midden jaren ’30 tot stand op initiatief van de lokale afdeling van de oorlogsinvaliden.
Architect Cesare Scoccimarro tekende het gebouw; de realisatie viel tussen 1935 en 1937, met inwijding op 27 juni 1937. Dat past in de stadsvernieuwing van die jaren, waarin Pordenone nieuwe pleinen en representatieve fronten kreeg.
In de decennia erna is het pand meerdere keren onderwerp van discussie geweest, tot zelfs sloopplannen in de jaren ’60.
De gemeenschap behield het, juist om de geschiedenis – met alle schaduwen en lessen – zichtbaar te houden in het stadsweefsel.
Van vereniging tot cultuurplek
Jarenlang was de Casa vooral een zetel en vergaderplek; de grote zaal werd af en toe gebruikt voor bijeenkomsten.
De voorbije jaren was het gebouw vaak gesloten, maar er doken geregeld tijdelijke evenementen op: kleine expo’s en culturele projecten gaven het leven terug aan de ruimtes.
In 2025 is een belangrijke stap gezet: het Ministero della Cultura heeft het gebouw verworven met het plan om het te herstellen en open te stellen als multimediale hub over de 20e eeuw, in samenhang met Pordenone als Capitale italiana della Cultura 2027. Daarmee ontwikkelt de Casa zich van corporatieve zetel tot plek voor iedereen.
Architectuur lezen: details die je niet mag missen
Kijk naar de maatvoering van de entree: breed, maar zonder overdadige decoratie. De monumentaliteit zit in de proporties, niet in franje. De trap, die je vanaf buiten al intuïtief vermoedt, is het hart van de scenografie.
Let ook op de contrapunt tussen de compacte voorbouw en het eenvoudigere volume erachter. Dat contrast is typisch voor het rationalisme: statige representatie aan de straat, functionele eenvoud erachter.
Waarom jij hier wilt stoppen
Leesmateriaal in steen: de Latijnse spreuk maakt de gevel tot een tekst die je kunt fotograferen en citeren. Jaren ’30-lijnenspel: strakke volumes, scherpe schaduwen en een gevel die het plein ritme geeft.
Stad & geheugen: samen met het oorlogsmonument vormt de Casa een compact venster op de 20e eeuw.
Praktische tips voor je bezoek
Beste moment: ’s ochtends of aan het eind van de dag is het licht zacht en staat er minder volk op het plein. In de zomermaanden is dat meestal ook koeler.
Toegang: de gevel en het plein zijn altijd te bekijken. Binnen is niet permanent toegankelijk; tijdens tijdelijke tentoonstellingen kun je vaak wel naar binnen. Check lokale agenda’s of de gemeentelijke kanalen als je het interieur wilt zien.
Combineren: maak er een stadsrondje van. Start op Piazza XX Settembre, loop door het Giardino di Piazzale Ellero langs het oorlogsmonument en duik daarna de portici en cafés in voor een espresso.
Context voor nieuwsgierige kijkers
De Casa del Mutilato hoort bij een netwerk van vergelijkbare gebouwen in Italië uit dezelfde periode. In Pordenone is het een van de duidelijkste voorbeelden van het zogenaamde stile littorio en het Italiaanse rationalisme.
De kracht zit in de strakke structuur en de manier waarop het volume het plein ‘aanspant’.
Dat de oorspronkelijke groene marmervoering verdwenen is, vertelt ook iets over restauratietrends: van iconische polychromie naar neutraler steenbeeld.
Het blijft onderwerp van discussie onder bewoners en liefhebbers, en maakt het boeiend om oude en nieuwe foto’s te vergelijken.
Fototips
Werk met een laag standpunt om de blokvorm te benadrukken. Vanaf de overzijde van het plein vang je de volledige breedte en de letterregel in één frame. Een polarisatiefilter helpt om lucht en steen te scheiden, zeker op heldere dagen.
Handig overzicht
Adres: Piazza XX Settembre, Pordenone. Periode: 1935-1937, architect Cesare Scoccimarro. Highlights: Latijnse spreuk op de gevel, monumentale trap, grote bovenzaal.
Toekomst: in ontwikkeling als museum en cultuurhub met focus op de 20e eeuw.
Samengevat
De Casa del Mutilato di Pordenone is een compact leslokaal in de open lucht: strakke jaren ’30-architectuur, een gevel die spreekt en een plein dat ademt.
Nu de stad naar 2027 toewerkt, krijgt dit gebouw een nieuwe rol. Mooi voor jou: kijken, lezen, nadenken en daarna gewoon een koffie op het plein.